TS EN 196-6: Çimento Deney Yöntemleri — Bölüm 6

İncelik Tayini

Teknik gereksinimler EN 196-6:2018 ile uyumludur.

Yasal uyarı

Bu sayfadaki bilgiler, Vector Bilimsel Test Cihazları tarafından ilgili standardın incelenmesi sonucunda hazırlanmış özet ve bilgilendirme amaçlıdır; standardın resmi metninin yerine geçmez. Bağlayıcı ve eksiksiz metin için standardı yetkili kurumlardan (ör. TSE, ASTM International, CEN) resmî yollardan temin ediniz. Vector, bu özete dayanılarak verilen kararlardan doğabilecek doğrudan veya dolaylı zararlardan sorumlu tutulamaz.

1. Genel kapsam ve temel prensipler

Standard, çimento inceliğini ölçmek için üç metot tanımlar:

Eleme metodu (90 µm) — Yalnızca iri tanecikleri tespit eder; proses kontrolü için uygundur; çok ince malzemeyi ölçemez.
Hava jeti eleme metodu — Elek üzerinde kalıntı ölçümü; dağıtılmış hava jeti ile aglomeratları ayırır (ör. 63 µm, 90 µm elekler). 2 mm eleği büyük ölçüde geçen numunelere uygundur.
Hava geçirgenliği (Blaine) metodu — Sıkıştırılmış yataktan hava geçiş süresi (t) ile özgül yüzey; karşılaştırmalı yöntemdir; ultra ince çimentolarda yetersiz kalabilir — hava jeti eleme tamamlayıcı olabilir.

Yöntemler EN 197-1 kapsamındaki ve bu standarda atıf yapan çimentolara uygulanır.

2. Metot 1 — Eleme metodu (90 µm)

2.1 Cihaz ve malzeme

Deney eleği: Silindirik çerçeve çapı 150–200 mm, derinlik 40–100 mm; elek göz açıklığı tam olarak 90 µm paslanmaz çelik tel.
Terazi: En az 10 mg (0,01 g) hassasiyet.
Referans malzeme: Elek kalıntısı bilinen, hava geçirmez kaplarda saklanan kalibrasyon malzemesi.

2.2 İşlem ve kabul

Numune hazırlığı: Çimento numunesi kapaklı kavanozda 2 dakika sallanır, 2 dakika beklenir, kuru bir çubukla hafifçe karıştırılır.

Eleme: 10,0 g çimento (±0,01 g) eleğe konur. İnce malzeme alta geçmeyinceye kadar dairesel ve doğrusal hareketlerle elenir.

Tekrar: İki ayrı numunede kalıntı yüzdeleri R₁ ve R₂ bulunur. Fark mutlak değer olarak %1’i aşarsa üçüncü eleme yapılır ve üç sonucun ortalaması alınır.

Elek faktörü (F): Elek her 100 deneyde bir referans malzeme ile kontrol edilir. F = R₀ / P; F değeri 1,00 ± 0,20 sınırları içinde olmalıdır.

3. Metot 2 — Hava jeti eleme

Standard, mekanik elemenin yetersiz kaldığı veya ince aglomeratların tane boyutu dağılımının raporlanması gerektiğinde hava jeti eleme tanımlar.

Prensip: Kontrollü vakum ve dönen nozul, elek üzerindeki topakları dağıtarak yalnızca alt boyutlu taneciklerin geçmesini sağlar.

Tipik kullanım:

İnce ve ultra ince çimento fraksiyonları (63 µm, 90 µm test elekleri).
Blaine sonucunun anlamlı olmadığı ultra ince malzemelerde tamamlayıcı kontrol.
Diğer çimento testleriyle aynı ortam: 20 ± 2 °C, nem ≤ %65.

Laboratuvarlarda Alpine tipi hava jetli elek (ör. 200 mm test elekleri, izlenebilir vakum) yaygındır — uyumlu ekipman bölümüne bakın.

4. Metot 3 — Hava geçirgenliği (Blaine)

4.1 Laboratuvar koşulları

Sıcaklık: Laboratuvar ortamı 20 ± 2 °C.
Nem: Nispi nem %65’i geçmemeli.
Tüm deney ve kalibrasyon malzemeleri ortam sıcaklığına getirilmiş olmalıdır.

4.2 Cihaz (Şekil 1 özeti)

Geçirgenlik hücresi: Paslanmaz çelik dik silindir; manometreye bağlanan konik kısım hava sızdırmaz olmalıdır (ISO 383, bağlantı 19/34).
Delikli disk: 1 mm çapında 30–40 delikli paslanmaz disk.
Piston (tamper): Tabandaki disk ile piston yüzü arasında H = 15 ± 1 mm; kenarda hava tahliye kanalı.
Manometre sıvısı: Uçucu, higroskopik olmayan, düşük viskoziteli dibutyl ftalat veya ince madeni yağ; menisküs en alt çizgi (Çizgi 11) hizasında.

5. Çimento yatağının hazırlanması (kritik)

Standart çimentolar için hedef gözeneklilik e = 0,500.

Hücreye konacak kütle (m₁):

m₁ = (1 − e) · ρ · V = 0,500 · ρ · V

ρ — piknometre ile yoğunluk (g/cm³).
V — hücre yatak hacmi.

Sıkıştırma: Piston nazikçe bastırılır; başlık oturduktan sonra 5 mm yukarı çekilir, 90° döndürülür, tekrar bastırılır. Sert ve ani bastırma tane dağılımını bozar; basınç başparmak rahatlığında olmalıdır. Piston yavaşça geri çekilir.

Çok ince çimento: e = 0,500 uygun değilse deneysel olarak daha yüksek e₁ seçilir ve kütle yeniden hesaplanır.

6. Geçirgenlik deneyi

Hücre konik yuvaya sızdırmaz takılır (gerekirse ince gres).
Üst kapatılır, musluk açılarak sıvı Çizgi 8’e yükseltilir; musluk kapatılıp seviye sabitliği (kaçak testi) gözlenir.
Üst tıpa açılır; sıvı Çizgi 9’da kronometre başlar, Çizgi 10’da durur.
t — 0,2 s; sıcaklık — 1 °C hassasiyetle kaydedilir.
Aynı yatakta tekrar veya taze yatak — yatak başına 2, toplam 4 okuma.

7. Kalibrasyon ve cihaz sabiti (K)

Özgül yüzeyi bilinen referans çimento (Blaine kumu) ile K bulunur.

Yeniden kalibrasyon zorunludur:

Her 1000 deneyden sonra;
Manometre sıvısı değişince;
Filtre kağıdı cinsi değişince;
Manometre cam tüpü değişince;
İkincil referansta sistematik sapma görülünce.

8. Hesaplama ve raporlama

8.1 Temel formül

S = (S₀·ρ₀·√η₀) / (ρ·√η) · (√e³·(1−e₀)) / (√e₀³·(1−e)) · √t / √t₀

e = e₀ = 0,500 için:

S = (524,2 · K · √t) / ρ

8.2 Kabul ve hassasiyet

Aynı numuneden iki paralel sonuç farkı en fazla %1 (dahil).
S, 10 cm²/g’ye yuvarlanarak raporlanır.
Tekrarlanabilirlik standart sapması yaklaşık 50 cm²/g; uyarlılık yaklaşık 100 cm²/g.

9. Pratik notlar

Eleme, hava jeti ve Blaine: 90 µm eleme iri tanecik uyarısı; hava jeti ince PSD ve Blaine’in yetersiz kaldığı durumlar; Blaine öğütme tutarlılığı.
Hava jeti cihazı: Negatif basınçlı jet elekler (ör. Vector VTR-1014 Alpine) kohezyonlu ince tozları mekanik shaker’ların sınıflandıramadığı durumlarda ayırır.
Otomatik Blaine: Referans manuel yönteme ve izlenebilir K ile doğrulanmalıdır.
Yatak kalitesi: Aşırı bastırma, nem ve yıpranmış hücre Blaine sapmasına yol açar.
Ultra ince çimentolar: Blaine yetersizse hava jeti eleme ve tam standard uygulanmalıdır.
ABD laboratuvarları: ASTM C204 özeti — 23 °C, %3,4 tekrarlanabilirlik.

Bu belge, EN 196-6:2018 (Türkiye’de TS EN 196-6) standardının incelik tayini bölümlerinin kapsamlı özetidir. Resmi uygulamalarda TSE’den temin edilen orijinal standarda başvurulmalıdır.

Çimento deney yöntemleri — Bölüm 6: İncelik tayini

Deney yöntemi

Numune gereksinimleri

Uyumlu ekipman

Etkileşimli hesaplayıcı